Tin tức liên quan

Xuất khẩu gạo hướng đến bền vững

Xuất khẩu gạo hướng đến bền vững

Những bất cập trong khâu tạm trữ, điều hành XK gạo trong các năm qua đã khiến ngành gạo Việt Nam tuy đạt được nhiều thành tựu trong XK nhưng lại không mang tính bền vững, chưa mang lại lợi nhuận cao cho những người nông dân gắn bó với nghề trồng lúa. Thực trạng này đòi hỏi các cơ quan quản lý Nhà nước cần đưa ra những chính sách mới nhằm hài hòa lợi ích của các bên liên quan trong ngành XK gạo. 

 

Thu hoạch lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long 

Thay đổi phương thức XK gạo

GS.TS Bùi Chí Bửu – Phó Viện trưởng Viện Khoa học nông nghiệp Việt Nam cho rằng, nhiều DN XK gạo hiện nay chỉ lo tranh mua, tranh bán mà không quan tâm đến việc xây dựng vùng nguyên liệu, gắn kết chặt chẽ với quyền lợi của người nông dân. “Khó khăn lớn nhất cho sự phát triển bền vững của ngành gạo Việt Nam hiện nay nằm ở chiến lược kinh doanh của phần lớn DN. Nghĩa là DN phải sát cánh, hỗ trợ nông dân ngay từ công đoạn sản xuất chứ không chỉ phân phối”, ông Bùi Chí Bửu nhận định.

Nhằm giải quết những bất cập này, ông Nguyễn Trí Ngọc – Cục trưởng Cục Trồng trọt (Bộ NN & PTNN) cho biết sẽ điều chỉnh một số quy định về XK gạo trong thời gian tới. Theo đó, Cục Trồng trọt đang đề xuất Bộ NN & PTNN trình Thủ tướng Chính phủ nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Nghị định 109/2010/NĐ-CP theo hướng bổ sung điều kiện các DN XK gạo phải tham gia vào sản xuất, tiêu thụ theo phương thức cánh đồng mẫu lớn, bắt buộc DN phải có hợp đồng tiêu thụ lúa gạo mới được tham gia XK.

Trước mắt, Bộ NN & PTNN sẽ trình Thủ tướng Chính phủ ban hành quyết định yêu cầu DN XK gạo phải xây dựng ít nhất một vùng nguyên liệu đảm bảo đủ lúa cung cấp ít nhất 15% lượng gạo XK trong năm theo hợp đồng năm 2013, từ năm 2014 – 2015 phải đảm bảo ít nhất 50% lượng gạo XK theo hợp đồng và sau 2015 là 80% trở lên. Bộ nghiên cứu cơ chế quản lý hệ thống thương lái thu mua lúa theo hướng chuyên nghiệp, có đăng kí kinh doanh, thương lái ký hợp đồng với nông dân sản xuất trên cơ sở hợp đồng ký với DN XK về chủng loại giống, chất lượng lúa… và các thương lái được hưởng các chính sách hỗ trợ như DN.

Theo ông Nguyễn Trí Ngọc, chủ trương của Bộ NN & PTNN là DN cần đa dạng hóa hợp đồng với nông dân thông qua các hình thức như: DN XK kí hợp đồng trực tiếp với nông dân (hợp tác xã, tổ hợp tác, trang trại, hộ gia đình, chính quyền địa phương...) xây dựng vùng nguyên liệu ổn định; DN đầu vào kí hợp đồng sản xuất với dân và kí hợp đồng bán thóc cho DN XK; thương lái kí hợp đồng với nông dân và DN tiêu thụ gạo. Cuối cùng là hình thức Hiệp hội XK gạo đại diện DN kí thỏa thuận nguyên tắc với Sở NN & PTNN các tỉnh về chủng loại giống theo yêu cầu thị trường để chỉ đạo cho nông dân, trường hợp có khó khăn về tiêu thụ, Nhà nước sẽ hỗ trợ mua tạm trữ. 

Đề xuất quy chế tạm trữ gạo mới 

Được mùa nhưng giá lúa không tăng, đời sống còn nhiều khó khăn và chưa bao giờ đạt được mức lợi nhuận 30% như các cơ quan quản lý đưa ra. Hoàn cảnh này của hàng triệu nông dân Việt Nam đã được Bộ NN & PTTN xác nhận trong Báo cáo Dự thảo Quy chế tạm trữ lúa gạo – Hỗ trợ cho nông dân trực tiếp trồng lúa ngày 7-8-2102 vừa qua. Thực tế nhiều năm qua khi mà nông dân các tỉnh vùng Đồng bằng sông Cửu Long bước vào vụ thu hoạch rộ, lượng lúa hàng hóa tăng cao thì giá lúa gạo giảm xuống, ảnh hưởng đến thu nhập và đời sống của người nông dân trồng lúa. Trên cơ sở đề nghị của bộ, ngành liên quan, Thủ tướng chính phủ đã quyết định giao cho Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) tổ chức thu mua tạm trữ từ 500.000 đến 1 triệu tấn lúa quy gạo mỗi đợt.

Tuy nhiên, phương thức mua tạm trữ lúa gạo đã bộc lộ những hạn chế. Nông dân hầu hết đều đã bán lúa cho thương lái trước khi có quyết định mua tạm trữ trong khi DN được Nhà nước hỗ trợ lãi suất nhưng ngại trực tiếp mua lúa gạo từ nông dân mà chủ yếu mua qua thương lái. Thương lái vì lợi nhuận nên đã “thẳng tay” ép giá nông dân, nên mặc dù tại thời điểm tổ chức thu mua tạm trữ giá lúa gạo có tăng nhưng không đáng kể. Chính những hạn chế từ việc mua tạm trữ lúa gạo thời gian qua, Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải chỉ đạo, Bộ NN & PTNT chủ trì cùng với các bộ, ngành, địa phương và VFA nghiên cứu xây dựng quy chế và phương thức mua tạm trữ lúa gạo.

Theo dự thảo quy chế mới của Bộ NN & PTNT, khối lượng tạm trữ theo từng vụ: Đông Xuân tối đa 1 triệu tấn quy gạo, Hè Thu 1,5 triệu tấn quy gạo và thời gian tạm trữ trong vòng 3 tháng. Chỉ tiêu phân bổ cho UBND cấp tỉnh theo tỷ lệ sản lượng lúa của vụ Đông Xuân và Hè Thu của năm trước đó. Thời điểm xác định tạm trữ đối với nông dân là định kì vụ Đông Xuân tháng 2, 3 và vụ Hè Thu tháng 7, 8 và 9; đối với DN là khi giá lúa trên thị trường giảm dưới giá định hướng Bộ Tài chính (người trồng lúa không đạt 30% lợi nhuận).

Quy chế này cũng đề xuất các hình thức tạm trữ: Hộ nông dân tạm trữ tại nhà, tổ hợp tác, hợp tác xã; hộ nông dân tạm trữ lúa tại kho DN có cánh đồng mẫu lớn hoặc các DN kinh doanh lúa gạo được VFA, DN kinh doanh lúa gạo có hợp đồng mua lúa, gạo trực tiếp với nông dân thông qua hợp đồng ký với hộ nông dân, tổ hợp tác, hợp tác xã hoặc chính quyền địa phương. Về cơ chế hỗ trợ tài chính của Nhà nước khi tạm trữ, hộ nông dân và DN được vay vốn hỗ trợ căn cứ trên số lượng lúa tạm trữ và đơn giá định hướng do Bộ Tài chính xác định theo từng vụ thu hoạch của từng tỉnh. Nhà nước hỗ trợ 100% lãi suất vay ngân hàng cho hộ nông dân, DN tạm trữ lúa gạo trong thời gian tối đa 3 tháng. 

 Ông Phạm Thái Bình, GĐ Công ty Trung An (TP Cần Thơ):

Cơ chế XK gạo gần như xin-cho

Hiện nay, cơ chế XK gạo cũng gần giống như hành chính xin – cho. Vừa qua, có một đối tác Malaysia đặt hàng Công ty tôi hơn 1.000 tấn gạo cao cấp Jasmine. Do Malaysia là thị trường XK tập trung gạo trung bình của Tổng công ty Lương thực miền Nam (Vinafood 2) nên dù xuất gạo cao cấp chúng tôi cũng phải xin phép, thủ tục rất nhiêu khê, ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động kinh doanh và thương hiệu của Công ty. Nếu lo ngại DN phá giá thị trường thì các bộ, ngành, cơ quan thanh tra, hiệp hội có thể thông qua chứng từ sổ sách ngân hàng, kiểm toán để kiểm tra chứ không thể “ngăn sông, cấm chợ” đối với các DN tư nhân như hiện nay.

Ông Hồ Minh Khải, GĐ Công ty TNHH MTV Nông trường Cờ Đỏ:

Nâng cao trách nhiệm của nông dân và doanh nghiệp

Mô hình sản xuất gạo bền vững của Công ty Cờ Đỏ là Công ty và bà con nông dân cam kết ràng buộc nhau thông qua hợp đồng, qua đó nâng cao trách nhiệm giữa hai bên. Trách nhiệm của Công ty là đầu tư toàn bộ chi phí đầu vào của sản phẩm thông qua việc cho vay theo quy định Nhà nước, giá cả vật tư theo thị trường từng thời điểm đồng thời chuyển giao khoa học kĩ thuật và tìm đầu ra cho gạo XK. Trách nhiệm của người nông dân là sản xuất lúa theo quy trình kĩ thuật hướng dẫn của Công ty về thời vụ, giống lúa, làm đất, chăm sóc… và bán lúa cho Công ty theo giá cả thống nhất của 2 bên. Nhờ áp dụng mô hình này mà lợi nhuận của người nông dân tại Nông trường Cờ Đỏ luôn đạt khá cao, từ 35 - 50% sau khi trừ chi phí sản xuất, kim ngạch XK hàng năm của nông trường từ 8 đến 13 triệu USD.

TS. Lê Văn Bảnh, Viện trưởng Viện Lúa ĐBSCL:

Doanh nghiệp cần đầu tư lại cho nông dân

Sự phân chia lợi ích trong chuỗi giá trị hạt gạo hiện nay là chưa công bằng, quá thiệt thòi đối với người trực tiếp sản xuất. Thực tế các năm qua cho thấy, phần lớn nông dân bán lúa với giá từ 5.000 - 6.000 đồng/kg là hết lúa trong khi thị trường gạo thế giới tăng liên tục, người hưởng lợi lớn nhất chính là các DN XK vì họ có gạo trong kho. Nhưng các DN này hầu như không đầu tư lại gì cho nông dân trồng lúa, nên nông dân vẫn cứ nghèo, dẫn đến người trồng lúa không mặn mà trong việc tham gia vùng nguyên liệu của DN mà chỉ muốn bán ngay sau khi thu hoạch để có tiền trang trải cuộc sống. Điều này đang dẫn đến sự không bền vững trong sản xuất XK gạo.

                                                                                                       (Báo hải quan)